De paus is feilbaar

In een opmerkelijke brief aan de bisschoppen heeft paus Benedictus XVI uitgelegd waarom hij de excommunicatie ophief van de bisschoppen die door aartsbisschop Lefebvre zijn gewijd. Hij erkent dat hij op de hoogte had moeten zijn van de opvattingen van bisschop Williamson en dat de reikwijdte van de opheffing van de excommunicatie niet voldoende duidelijk was gemaakt.

Maar tegelijkertijd verdedigt hij het besluit om de excommunicatie ongedaan te maken. Hij besluit zijn brief met een citaat uit Paulus‘ brief aan de Galaten 5, 13-15:

Broeders en zusters, u werd geroepen tot vrijheid. Alleen, misbruik de vrijheid niet als een voorwendsel voor een zondig leven, maar dien elkaar door de liefde. Want de hele wet is vervat in dit ene woord: U zult uw naaste liefhebben als uzelf. Maar als u elkaar blijft bijten en verscheuren, vrees ik dat u elkaar nog eens zult ombrengen.

Dat ‘verscheuren’ had hij altijd beschouwd als een retorische overdrijving die je wel vaker vindt bij Paulus. "Maar helaas gebeurt dat ’bijten en verscheuren‘ nu ook binnen de Kerk als een uitdrukking van slecht begrepen vrijheid”. We zijn geen haar beter dan de Galaten van toen, zegt hij.

Uit de hele brief blijkt dat de paus zich aangevallen voelt door mensen – katholieken met name – die kennelijk uitgingen van zijn kwade trouw en concludeerden dat hij de relatie met de joden en de resultaten van het Tweede Vaticaans Concilie bewust in gevaar bracht. Ook die aantijgingen verwerpt hij in de brief.

En dat allemaal omdat hij niet even via Google op ‘Williamson’ had gezocht. Ik denk het niet. Hij had er tevoren geen idee van wat de opheffing van de excommunicatie teweeg zou kunnen brengen. Een team van media-adviseurs had hem voor deze valkuil kunnen waarschuwen

Van de andere kant: de paus geeft nu een ongekend persoonlijke visie op wat er onder zijn verantwoordelijkheid mis is gegaan. Dat is beter dan dat er aan het pauselijk hof een doctor rotandum (spin doctor) wordt aangesteld. Dan gaat het alleen nog maar om het effect en niet om de inhoud.

Toch even een gratis communicatieadvies aan de paus: doe iets aan de excommunicatie van degenen die verantwoordelijk waren voor de uitvoering van een abortus bij een negenjarig meisje in Brazilië. Enkele Franse bisschoppen gingen u al voor

Concilium voelt zich ongemakkelijk

Het internationaal theologisch tijdschrift Concilium heeft naar aanleiding van het opheffen van de excommunicatie door de rooms-katholieke Kerk van de bisschoppen van de Priesterbroederschap St. Pius X een verklaring uitgeven, waarin bestuur en redactie van het tijdschrift zeggen zich ‘zeer ongemakkelijk’ te voelen door deze opheffing.

Ze verklaren dat dit onder meer komt doordat “velen die in conflict leven met wat wordt gepresenteerd als de officiële leer geen luisterend oor vinden bij de hiërarchie van de rooms-katholieke kerk”.

Het is inderdaad vreemd dat theologen die van de officiële kerkelijke lijn afwijken het moeilijk hebben. Maar welbeschouwd is er nauwelijks ooit iemand van hen geëxcommuniceerd en die kans dat dat gebeurt is niet zo groot. “Benedictus is geen fan van excommunicatie” constateerde de Leuvense kerkrechtsgeleerde Rik Torfs al eerder.

Torfs voegde er wel aan toe dat hij de timing ‘zeer slecht’ vond en dat het een ‘zware fout’ van de paus was. Maar dat is niet alleen de zorg van kritische theologen.

Broederschap Pius X als verloren zoon

Nu iedereen over de paus heenvalt vanwege zijn aanpak van de terugkeer in de Kerk van de broederschap Pius X wordt het tijd voor een ander geluid. Journalist Anton de Wit merkte het al eerder op: “Nu ís de Heilige Vader eens een keertje mild, is het wéér niet goed.”

Bisschop Pier Giacomo Grampa van Lugano bracht tegenover Zenit de parabel van de verloren zoon onder de aandacht. Hij vindt dat we ons niet moeten opstellen als de oudste zoon, die niet kan hebben dat zijn vader zijn losbandige broer weer in genade aanneemt.

De vergelijking gaat in zoverre mank dat in het geval van de Pius-broederschap de vader de zoon uitnodigt om weer naar huis te komen en staat het niet vast dat de zoon zijn losbandige leven wil opgeven. Ik denk dat het gemeste kalf voorlopig opgelucht kan ademhalen.

Pius X en het integralisme: een vergeten hoofdstuk

Aanhangers van mgr. Lefebvre hebben zich verenigd in een ‘Priesterbroederschap’ die de naam draagt van paus Pius X. Bij die naam denk ik aan liturgische hervormingen, maar ook aan zijn encycliek ‘Pascendi’ uit 1907 waarin hij het modernisme veroordeelde.

Wat ik daarvan moet denken weet ik niet. Ik begrijp dat het modernisme stelt dat geloofswaarheden afhangen van de tijd waarin ze geformuleerd worden. Dat kan er natuurlijk toe leiden dat je concludeert dat geloof iets relatiefs is en dat het helemaal niets uitmaakt wat je gelooft. Van de andere kant was de encycliek bijvoorbeeld wel een rem op het historisch onderzoek van de bijbel.

Maar het gaat mij vooral om de reactie tegen het modernisme: het integralisme. Sommigen begonnen overal in de Kerk modernisme te zien en trokken er met veel fanatisme tegen ten strijde. Het waren vooral katholieken die moeite hadden met de voorganger van Pius, Leo XIII. Die had met de encycliek ‘Rerum novarum’ de vorming van een katholieke arbeidersbeweging mogelijk gemaakt en hij had toenadering gezocht tot liberale regeringen en tot de anglicaanse, protestantse en orthodoxe kerken.

De integralisten probeerden Pius X voor hun karretje te spannen en prezen zijn ‘heilige onverdraagzaamheid’ – een term die beslist niet van hem afkomstig is – en maakten iedereen verdacht die in hun ogen modernistische ideeën aanhing. Omdat de integralisten aanhang hadden tot in het Vaticaan leidde hun gekonkel tot een crisis in de Kerk. Die episode is nu min of meer vergeten, maar de historicus L.J. Rogier besteedt er in zijn boek ‘Katholieke herleving, Geschiedenis van Katholiek Nederland’ uit 1956 nog uitgebreid aandacht aan. Hij constateert onder meer dat nogal wat Nederlandse integralisten in later fascistoïde partijtjes terecht zijn gekomen.

Helemaal gaat de vergelijking tussen de integralisten van vroeger en de aanhangers van Levebvre van nu natuurlijk niet op. Er zullen best wat mensen tussen zitten die gewoon meer wierook en Latijn in de mis willen hebben. Maar beide groepen deden hun uiterste best om de klok terug te draaien en zich in te graven tegen liberalen, democraten en andersdenkenden in het algemeen.

Pius X heeft wel geschriften van integralisten verboden, maar trad verder niet tegen ze op. Dat gebeurde pas toen er in 1914 een nieuwe paus was gekozen. Rogier vertelt dat er gezegd wordt dat hij een brief aan Pius X op zijn bureau vond. Hij maakte hem open en een aanklacht wegens modernisme te zijn tegen kardinaal Della Chiesa. Dat was hij zelf. Binnen twee maanden verscheen een encycliek waarin het integralisme werd veroordeeld door de nieuwe paus. De naam die hij had aangenomen: Benedictus XV.

Broederschap zaait verdeeldheid

De reacties op het opheffen van de excommunicatie van de Pius X-broederschap tonen een toenemende verdeeldheid. In Trouwvan afgelopen zaterdag kondigt Jean-Pierre Wils aan dat hij de rooms-katholieke kerk verlaat uit protest tegen deze maatregel. Hij wil zich niet meer met “anti-moderne, anti-plurale en totalitaire van de kerk” associëren schrijft hij in zijn afscheidsbrief.

Op dezelfde pagina legt de theoloog Paul van Geest uit dat Benedictus de excommunicatie juist heeft opgeheven omdat hij “diverse stromingen in de kerk kan aanvaarden”. De paus is een kenner van de vroegste geschiedenis van het christendom en hij weet hoe pluriform de Kerk toen was, aldus Van Geest.

Dat het om een moeilijke kwestie gaat, is te zien op de website van Trouw Meer. Daar kun je stemmen over de stelling:

De rehabilitatie van bisschop Williamson door de paus is een ongelooflijke misstap. Een bisschop die de holocaust ontkent zou uit zijn ambt moeten gezet.

Voor zover ik begrijp wat er aan de hand is, is Williamson nog steeds ‘uit zijn ambt gezet’. Het geeft aan hoe moeilijk het is om greep te krijgen op de zaak.

In dat soort gevallen verwijs ik graag naar de Amerikaanse Vaticaan-kenner John L. Allen die altijd een deskundig en afgewogen oordeel geeft. Dit keer is dit oordeel ongewoon vernietigend voor het Vaticaan. Over de maatregel zelf velt hij geen oordeel, wel over de manier waarop deze werd bekendgemaakt. “De manier waarop deze maatregel is bekendgemaakt, is een kolossale blunder die ronduit moeilijk te begrijpen of te verontschuldigen valt (...) Het Vaticaan heeft onder Benedictus XVI nog steeds de lessen van Regensburg niet geleerd. De verschrikkelijke ironie van deze rampen is dat ze koren op de molen zijn van mensen die vijandig staat tegenover de paus of de kerk, die nu kunnen kakelen van ‘ik had het altijd al gezegd’, terwijl ze het hardst aankomen bij degenen die geneigd zijn een welwillende houding aan te nemen. Als dit zo doorgaat dan zouden er best wel eens weinig mensen kunnen overblijven in de tweede categorie om je druk over te maken.”

Volgens Allen had het Vaticaan een persconferentie moeten beleggen om het opheffen van de excommunicatie uit te leggen en journalisten de gelegenheid te geven vragen te stellen. Er hoeft dus geen spin doctor te worden toegevoegd aan de pauselijke huishouding, maar een beetje meer aandacht voor de manier waarop gevoelige kwesties worden gepresenteerd, kan geen kwaad, zoals ik al eerder opmerkte.

De Pius X-broederschap en de joden

De Pius X-broederschap heeft inderdaad een bedenkelijke reputatie opgebouwd als het gaat om haar verhouding tot de joden. John L. Allen geeft er een overzicht van in zijn column.

Van antisemitisme kun je de volgelingen van mgr. Levebvre niet direct beschuldigen. Ze pleiten immers niet voor geweld tegen joden. Maar wel zien ze een joodse samenzwering in de verhalen over de gaskamers in de Duitse concentratiekampen die volgens hen niet waar kunnen zijn.

Het gaat hen duidelijk niet alleen om de terugkeer van de mooie Tridentijnse mis met veel wierook en Latijnse gezangen.

Reactie broederschap Pius X op uitspraken Williamson

Op 21 januari heeft de algemene overste van de Piusbroederschap, Bernard Fellay, al een reactie gestuurd aan de Zweedse televisie in verband met het interview met Richard Williamson. De verklaring is geplaatst op de website www.kreuz.net, een spreekbuis van de broederschap. Enerzijds neemt Fellay afstand van Williamson door erop te wijzen dat hij alleen zijn persoonlijke mening weergaf en dat hij alleen zelf daarvoor verantwoordelijk is. Anderzijds noemt hij het ‘schandalig’ dat in een interview over religieuze zaken werd gebruikt om ‘wereldlijke en controversiële’ onderwerpen te bespreken met het doel de broederschap in een kwaad daglicht te stellen.

De boodschapper heeft het weer gedaan: Williamson had zijn mond kunnen houden, maar nam uitgebreid de gelegenheid om zijn standpunten te formuleren.

Geen rehabilitatie voor holocaust-ontkenner

Ook Trouw meldde vandaag dat Richard WIlliamson gerehabiliteerd is. Om erachter te komen wat er werkelijk aan de hand is moeten we weer naar www.katholieknederland.nl.

De kwijtschelding van de excommunicatie – want dat is het – is een stap die paus Benedictus zet in de richting van de Priesterbroederschap Sint Pius X. Hiermee is de hereniging van de broederschap met de rooms-katholieke Kerk in principe mogelijk geworden.

In het recente interview van Richardson met de Zweedse televisie formuleert hij zeer bedachtzaam zijn bedenkingen tegen de gangbare opvattingen over de holocaust. Maar zijn opvattingen staan in één lijn met die van de revisionisten die het bewijs voor het bestaan van gaskamers in de Duitse concentratiekampen tijdens de Tweede Wereldoorlog ontkennen – en alle overtuigende bewijzen voor het tegendeel naast zich neerleggen.

Waarom zou Williamson dat doen? Heeft het misschien toch te maken met de houding van de broederschap tegenover joden?

Als we eens wat achtergrondinformatie opzoeken over de broederschap dan zien we daar onder het hoofdstukje ‘Valse religies’ het jodendom en de islam staan. Dat lijkt me een kwalificatie die niet past in de huidige pogingen tot dialoog met de joden en de moslims. Ik moet nog zien dat de paus ook in dit opzicht aan de broederschap Pius X kan tegemoetkomen.

Het Tweede Vaticaans Concilie ging niet alleen over de vraag of je de liturgie in het Latijn moet vieren of niet. Ook in de verhouding met de joden is er sindsdien veel veranderd. Williamson c.s. mogen de mis dan wel op de oude manier opdragen, maar ze zullen ook moeten accepteren dat de Kerk de dialoog zoekt met joden en moslims.