Wie betaalt de Kerk na België?

De grootste partij van Vlaanderen is voor Vlaamse onafhankelijkheid en de Waalse politici spelen openlijk met een plan-B voor het geval er geen regering te vormen is: een onafhankelijk Wallonië.

Stel dat België inderdaad uit elkaar valt. Wat heeft dat dan voor gevolgen voor de Kerk?

De indeling van de bisdommen is nog het minste probleem. Alleen het aartsbisdom Mechelen-Brussel omvat nu zowel Vlaamse als Waalse gebieden en het Brussels Hoofdstedelijk gewest. De drie gebieden zijn nu al vicariaten met een hulpbisschop. Maak die van Brussel en het Waalse deel tot bisschop en je bent klaar.

Dan zal je alleen nog een Waalse kerkprovincie hoeven op te richten en kan de ruzie beginnen of de aartsbisschop in Brussel moet zetelen, of in Luik of Doornik, die als bisdom veel oudere papieren hebben.

De financiële kwestie is veel interessanter. De Belgische staat betaalt op dit moment de salarissen van priesters en bisschoppen en een belangrijk deel van het onderhoud van de kerken.

Het weekblad Humo becijferde enkele weken terug dat de Kerk de Belgische belastingbetaler ongeveer een miljard euro per jaar kost. Daar zijn dan wel de katholieke ziekenhuizen en zorginstellingen bij inbegrepen, maar de salarissen van de priesters en pastoors worden alleen al op bijna honderd miljoen per jaar geschat.

Het is niet toevallig dat Humo in deze tijd probeert de werkelijke kosten van de rooms-katholieke Kerk in België te schatten. Vroeg of laat zal iemand daar vraagtekens bij gaan zetten, of België blijft bestaan of niet. Maar eens splitsing van het land zal de vraag over de verdeling van de kosten onvermijdelijk maken. Wat zullen het sterk geseculariseerde Vlaanderen en het nog sterker geseculariseerde Wallonië overhebben voor hun kerken?

Weegschaal of vergiet

Vrouwe Justitia wordt in België niet afgebeeld met een weegschaal, maar met een vergiet. Tenminste, dat vermoed ik op grond van wat er de afgelopen dagen gebeurde.

Eerst werd er naar Het Laatste Nieuws gelekt over de Dutroux-dossiers die bij het aartsbisdom Mechelen waren gevonden. Vervolgens kwam de grote concurrent Het Nieuwsblad met de inhoud van het verhoor van kardinaal Danneels.

Opvallend is wel dat – voor zover ik kan nagaan – alleen het Nederlandse AD dit laatste bericht heeft overgenomen. De Vlaamse media hebben er kennelijk geen zin meer in om als doorgeefluik van justitie te fungeren. Bovendien blijft er van de berichten weinig meer over als serieuze media als De Standaard de feiten gaan controleren en in perspectief zetten.

Deze krant meldt nu ook dat er geen aanleiding blijkt te zijn voor een nader onderzoek van deze zaken die als belastend voor kardinaal Danneels werden gepresenteerd. Wel komt er een onderzoek naar de lekken.

De oude generatie magistraten in België is het product van een systeem waarbij de politieke voorkeur beslissend was voor een aanstelling. Zo ontstonden er katholieke en anti-katholieke stromingen binnen de magistratuur. De anti-katholieken zijn nu kennelijk bezig via lekken stemming te maken tegen kardinaal Danneels. Maar de nieuwe generatie binnen justitie is niet meer partijgebonden en heeft nu kennelijk de strijd aangebonden met de oude lekkende dames en heren.

Mgr. De Kesel bisschop van Brugge. Een verrassing?

In de speculaties over de opvolging van kardinaal Danneels als aartsbisschop van Mechelen/Brussel toonden zich twee kampen. Het conservatieve kamp koos voor mgr. Léonard die de puinhoop zou moeten gaan opruimen die Danneels in hun ogen had achtergelaten. Daartegenover stond een groep die vooral Léonard niet als aartsbisschop wilde. Jozef De Kesel behoorde tot hun favorieten. Als hij als hulpbisschop van Brussel gepromoveerd was tot aartsbisschop, zou dat een keuze zijn voor het continueren van het beleid van mgr. Danneels.

Volgens de voormalige nuntius in België, mgr. Karl-Josef Rauber, stond De Kesel als nummer 1 op de voordracht aan de paus. Maar zoals bekend, werd mgr. Léonard benoemd. Dat nu juist De Kesel in Brugge wordt benoemd is dan ook verrassend. In ieder geval voor degenen die de benoeming van Léonard zagen als een veroordeling van het beleid van Danneels.

De woordvoerders van de aartsbisschop

Vandaag in De Standaard een interview met Hans Geybels, voormalig woordvoerder van kardinaal Danneels, en Eric de Beukelaer, woordvoerder a.i. van aartsbisschop Léonard. Enkele citaten:

Hans Geybels: “Ik denk dat Eric, met het pedofilieprobleem, nu echt ervaart dat de Vlaamse pers dubbel zo erg is als de Waalse.”
Eric de Beukelaer: “Niet dubbel zo erg, zeker drie keer zo erg.”

HG: “[Het imago van kardinaal Danneels] heeft een ferme deuk gekregen. Door lastercampagnes waarvoor iemand anders al lang een proces wegens laster en eerroof was begonnen.” (Geybels verwijst hiermee naar Rik Devillé die beweert dat Danneels al veel langer van de zaak-Vangheluwe en andere soortgelijke kwesties op de hoogte was).

EdB: “Het was kardinaal Danneels die zie dat we overstappen van een sociologische kerk naar een overtuigingskerk. Mensen worden katholiek omdat ze daarvoor gekozen hebben, niet omdat hun ouders dat waren. Monseigneur Léonard is vurig omdat hij overtuigd is.”
HG: “Monseigneur Léonard is een katalysator voor een evolutie die al langer bezig is, maar die onder hem een stuk sneller zal gaan.”

EdB: “Het blad Telemoustique had Léonard [enkele jaren geleden] verkeerd geciteerd en geschreven dat homoseksuelen abnormaal waren. Maar het enige wat Danneels zei was: ‘Waarom probeert u mijn vriend André Léonard tegen mij uit te spelen?’”
HG: “De kardinaal heeft zich nooit met zijn opvolging bemoeid. Nooit ofte nooit.”

Belgische kerk in crisis maar niet in puin

“Het aantal katholieken in België daalt snel”, aldus een ANP-bericht in het Brabants Dagblad. Het ANP meldt dit naar aanleiding van een enquête van het Belgische dagblad Le Soir. De krant zelf – van liberale signatuur – trekt een andere conclusie.

In een hoofdredactioneel commentaar schrijft hoofdredacteur Beatrice Delvaux dat de enquête niet de conclusie toelaat dat de kerk in een diepe crisis verkeert.

“Al neemt het aantal Belgen dat zich katholiek noemt af, deze achteruitgang is in feite minder spectaculair dan op grond van het dagelijks leven verondersteld zou kunnen worden. Het kerkbezoek is in vrije val (lege kerken, een achterhaalde praktijk) en er gaapt een kloof tussen de overtuigingen van zowel gelovigen als niet-gelovigen en de ethische en seksuele moraal van de Kerk.”

Delvaux signaleert daarentegen ook een behoefte aan spiritualiteit bij een groot aantal niet-katholieken. “Is dat een teken dat er een ‘potentieel’ is”, vraagt ze zich af.

Volgens haar staat aartsbisschop Léonard nu voor de keuze om te “radicaliseren of het gesprek aan te gaan”. Wil hij een niche-kerk waartoe alleen een harde kern van trouwe gelovigen behoort of streeft hij naar een grote populatie van gelovigen. “Katholieken en niet-katholieken hebben er behoefte aan iets van hem te horen aangaande hun wezenlijke behoeften. Het zou werkelijk een strategische fout zijn om niet naar hen te luisteren.”

De nieuwe aartsbisschop op tv

Mgr. Léonard verscheen gisteren in Phara, een talkshow op de Vlaamse televisie. Hij keek geamuseerd toe hoe de presentatoren minister De Crem van defensie het vuur aan de schenen legden.

Vervolgens was hij aan de beurt. Hij bleef ontspannen en vriendelijk, al was wel te merken dat hij zich niet honderd procent thuisvoelt in het Nederlands. Zijn taalbeheersing is meer dan behoorlijk, maar het kostte hem af en toe duidelijk moeite om de juiste nuances te vinden. Verder is zijn Franse accent hoorbaar genoeg om een onbedoeld komisch effect te creëren.

Daar moet je doorheen kijken, zou je zeggen. Maar in Vlaanderen wordt nogal eens de spot gedreven met het koningshuis waarvan de leden toch echt hun best doen om Nederlands te spreken. Toch blijft het Frans door hun woorden heen schemeren (Oewaarde landgenoten) en zo leveren ze al decennia lang munitie voor Vlaamse satirici. Peter van Zoest trok zelfs een vergelijking met Michel Daerden, maar zo erg is het natuurlijk ook weer niet.

Bij Daerden is het nog steeds de vraag of hij dronken was en het zou voor veel mensen een verrassing zijn als hij dat niet was. Hij heeft een reputatie op dat gebied, maar dat kan hem niets schelen.

Mgr. Léonard heeft de reputatie hard en conservatief te zijn, maar hij wil zich daar niet bij neerleggen, zo bleek bij Phara. En ook tegenover de Waalse krant Le Soir zocht hij de nuance. De Standaard berichtte erover in het Nederlands: hier is accentloos te lezen waar de nieuwe aartsbisschop van Mechelen-Brussel zijn nuances legt.

De Standaard over Léonard

‘Rome draait de schroeven aan’, schrijft De Standaard vandaag op de voorpagina. Het blad wijdt verschillende artikelen aan de nieuwe aartsbisschop van Mechelen-Brussel. In grote lijnen verschiet het beeld dat van hem wordt opgeroepen van een man die recht is in de kerkelijke leer tot een vriendelijke, intelligente herder die dicht bij zijn mensen staat en die gemakkelijk communiceert.

Bezorgdheid is er onder meer over de mogelijke beperkingen die de nieuwe aartsbisschop zal opleggen aan het onderzoek van de katholieke universiteiten in België: bijvoorbeeld dat op het gebied van de stamcellen. In het redactioneel commentaar spreekt Guy Tegenbos de vrees uit dat Léonard de ‘sociologische katholieken’ tot niet-katholieken zal maken. Hij deelt de mening van menig opiniemaker die vindt dat de standpunten van de rooms-katholieke Kerk zo ver afliggen van de gangbare meningen dat de Kerk verder zal krimpen, dat haar invloed nog verder zal afnemen en dat ze de randkerkelijken zal afstoten. Die zullen gaan shoppen in de grote zingevings-supermarkt en het buurtwinkeltje van mgr. Léonard met zijn verouderde assortiment links laten liggen.

De Standaard veronderstelt dat Léonard niet op het lijstje van drie kandidaten stond dat de nuntius aan de congregatie voor de bisschoppen in Rome heeft gestuurd. Jozef De Kesel zou de topfavoriet zijn geweest, maar paus Benedictus zou die keuze naast zich neer hebben gelegd.

Rik Torfs geeft mgr. Léonard het voordeel van de twijfel. In een essay beschrijft hij de angst die er al dertig jaar in de Belgische kerk bestaat over ‘Nederlandse toestanden’. In Nederland zijn conservatieve bisschoppen benoemd, de kerk is veel kleiner geworden, maar er zijn veel meer priesterroepingen. “De kerk is er niet meer voor iedereen, maar voor religieuze fijnproevers, liefhebbers van duidelijke waarheden en traditionele liturgie”, aldus Torfs.

De angst bestaat dat de Belgische kerk nu gaat instorten, maar daar is Torfs niet bang voor. België is al net zo ontkerkelijkt als Nederland. “Vooraleer een gebouw kan instorten, moet het er eerst staan. Je kunt argumenteren dat het gebouw al grotendeels ingestort is, nog vooraleer Léonard de kans kreeg daar zelf voor te zorgen. De vraag is dus veeleer of hij het tij kan keren.”

Zal Léonard de “randkatholieken, halve gelovigen, twijfelaars, zoekers en licht ontspoorden in de steek laten”, vraagt Torfs zich af. Hij denkt het niet: “Iets zegt mij dat hij dat niet gaat doen. Hij is te ijdel en heeft te veel branie om alleen het gemakkelijke na te streven, en dat waardeer ik (…) Zijn boude uitspraken hebben heel wat mensen gekwetst. Maar laten we hem, nu hij aartsbisschop een tweede kans geven. Delniquenten verdienen die, doch bisschoppen ook.”

Aartsbisschop van Mechelen-Brussel: de afvallers

Bisschop André-Mutien Léonard van Namen is de gedoodverfde opvolger van kardinaal Danneels als aartsbisschop van Mechelen/Brussel. Volgens de VRT staat zijn benoeming vast, het aartsbisdom zwijgt nog tot maandag. De benoeming van Léonard is geen verrassing, maar er vielen ook andere namen. Wie zijn de afvallers en kunnen we alvast gaan speculeren over zijn opvolging?

In de Waalse pers werd ook de bisschop van Doornik, mgr. Guy Harpigny, genoemd. Deze zit eveneens op de lijn van paus Benedictus XVI en is met zijn 61 jaar jonger dan Léonard die dit jaar 70 wordt. Probleem is wel dat hij bekend staat als eigenzinnig, terwijl Léonard als een betere communicatie bekend staat.

Een naam die ook telkens viel, in zowel de Waalse als de Vlaamse pers, is die van mgr. Jozef De Kesel, op dit moment hulpbisschop van Brussel. Hij heeft zich laten kennen als een bruggenbouwer. Daar staat tegenover dat hij het beleid van Danneels zal voortzetten en als men in het Vaticaan juist wil aansturen op een vernieuwing is De Kesel juist geen voor de hand liggende keus.

Bovendien is De Kesel weliswaar perfect tweetalig, maar hij is een geboren Vlaming. Dat gaat in tegen de ongeschreven wet dat de primaat van de Belgische kerk afwisselend een Vlaming en een Waal moet zijn. Danneels is van Vlaamse afkomst.

Dat hadden twee anderen die ook vaak werden genoemd tegen zich: mgr. Luc Van Looy, bisschop van Gent en mgr. Johan Bonny. Deze laatste is pas sinds kort bisschop van Antwerpen en nog vrij jong: 54. Maar ook Danneels was slechts een jaar of twee bisschop van Antwerpen toen hij op zijn 57ste aartsbisschop van Mechelen werd. Bonny was rector van het Belgisch college in Rome en zou juist naar Antwerpen zijn gestuurd om ter voorbereiding op zijn promotie naar Mechelen de Belgische kerk opnieuw van nabij te leren kennen.

Het was opvallend hoe de Vlaamse pers volhield dat Bonny een serieuze kandidaat was. Het Vlaamse weekblad Tertio had zelfs voorzien hoe aan de Waalse bezwaren tegen een benoeming van een Vlaming als opvolger van Danneels tegemoet zou worden gekomen. Namelijk door hem nu nog niet te benoemen. De keuze zou vallen op een outsider: mgr. Aloys Jousten, de bisschop van Luik. Hij is weliswaar al 72, maar dat had Bonny juist meer tijd gegeven om zich voor te bereiden op zijn taak als aartsbisschop. En het wankele Belgische taal-evenwicht zou bewaard blijven: Jousten is van huis uit Duitstalig en spreekt perfect Frans en Nederlands.

We zullen over een jaar of vijf zien of de Vlaamse voorkeur voor mgr. Bonny alsnog gehonoreerd wordt, want dan zijn de Vlamingen weer aan de beurt.

Het calvinisme als Vlaamse import

De storm van het Calvijn-jaar is weer een beetje gaan liggen. We hebben allemaal onze C-factor bepaald (de mijne was 39) en de rest van het jaar kunnen we ons bezig houden met de vraag of Calvijn heeft bijgedragen aan de sombere inslag van het Nederlandse volk.

Daarbij zien we - met uitzondering van het Reformatorisch Dagblad dat op zoek ging naar sporen van het calvinisme in Vlaanderen - over het hoofd dat de leer van Calvijn allereerst wortel schoot in Vlaanderen. De handelsmetropool Antwerpen was een smeltkroes van allerlei reformatorische stromingen en op een gegeven moment was de helft van de inwoners luthers of calvinistisch. Brugge was volgens een Spaanse spion erger dan Genève en in Gent heerste van 1578 tot 1584 een calvinistisch bewind dat probeerde alle sporen van het katholieke geloof uit te wissen.

De verovering door de Spanjaarden van Gent in 1584 maakte hier een eind aan en toen ook Antwerpen het jaar daarop in Spaanse handen kwam, was het afgelopen met het protestantisme in de Zuidelijke Nederlanden. Alleen al uit Gent vluchtten 15.000 protestanten - naar schatting een derde van de bevolking - naar de Noordelijke Nederlanden.

Onder de immigranten waren veel intellectuelen en ondernemers die zouden bijdragen aan de bloei van de Republiek. Bovendien had Holland zich doordat de strijd zich in Vlaanderen afspeelde goed kunnen voorbereiden op de strijd. Holland warmde zich aan het afgebrande huis van de buren, aldus een Vlaming uit die tijd die toen al goed de rol van underdog wist te spelen ten opzichte van de noorderburen.

Veel informatie over dit onderwerp is te vinden in het boek van Johan Decavele, De eerste protestanten in de Lage Landen. Geloof en heldenmoed (Leuven: Davidsfonds, 2004) Isbn 90-852610-0-7

Negen feesten en twee vergeten bisdommen

Het is feest dit jaar in Nederland en België. Een groot aantal bisdommen viert het feit dat ze 450 jaar geleden werden opgericht. De bisdommen ’s-Hertogenbosch, Haarlem-Amsterdam, Roermond, Gent, Brugge, Antwerpen, Namen en het aartsbisdom Mechelen-Brussel zullen dit gedenken met diverse activiteiten.

Over festiviteiten in Groningen-Leeuwarden heb ik nog niets gevonden, maar misschien komt dat nog. In 1559 werden namelijk zowel het bisdom Groningen als het bisdom Leeuwarden opgericht. Het is dus eigenlijk dubbel feest in het Noorden.

In België heeft het jubileum van het aartsbisdom trouwens al tot een relletje geleid: er was in het Vlaamse gedeelte informatie over het jubileum in het Frans verspreid en dat leidde onder meer tot protesten van enkele priesters.

Maar dit is niets vergeleken met de commotie die er in 1559 ontstond toen paus Paulus IV de bul Super universitas uitvaardigde. Die voorzag in de oprichting van twee nieuwe kerkprovincies met in totaal vijftien bisdommen in de Nederlanden: naast Mechelen werden ook Kamerijk (Cambrai, tegenwoordig maakt het deel uit van Frankrijk dus deze plaats laten we voor het gemak buiten beschouwing) en Utrecht plaatsen waar een aartsbisschop zetelde. Maar het zou nog jaren duren voordat de nieuwe bisschopszetels daadwerkelijk bezet zouden worden.

Eerst moesten de grenzen worden vastgesteld. Vervolgens was de vraag hoe die nieuwe bisdommen bekostigd moesten worden. De Lage Landen hadden er tot dan toe zes geteld. De nieuwe bisschoppen zouden daarom abt van een klooster worden, zodat ze konden profiteren van de inkomsten van dat klooster.

Zo kreeg de bisschop van Antwerpen de cisterciënzerabdij van Sint-Bernardus bij Hemiksem toegewezen. Maar de paters wisten zijn benoeming tot abt ruim tien jaar tegen te houden en het zou nog tot 1636 duren voordat ze hun verzet opgaven.

Het duurde dus tot rond 1570 voordat de bestuurlijke hervorming van de Kerk in de Lage Landen zijn beslag had gekregen. Maar toen was inmiddels de Tachtigjarige Oorlog begonnen. Weldra zouden alle zetels van de bisdommen in de Noordelijke Nederlanden vacant raken en het zou nog eeuwen duren voordat die bisdommen weer opgericht konden worden.

Twee plaatsen kunnen helaas niet meedoen in de festiviteiten: de bisdommen Middelburg en Deventer zijn nooit heropgericht.